Yeni il ərəfəsində Tarif Şurasının qərarı ilə dizel yanacağının qiyməti 10 faiz artırılaraq 1,1 manata çatdırıldı. Bu, son 4 ildə dizelin bahalaşdırılması ilə bağlı sayca üçüncü qərardır. 2021-ci ilin yanvarında dizel qiyməti təxminən 35 faiz artırılaraq 80 qəpiyə, 2024-cü ilin iyununda isə 25 faiz artımla 1 manata yüksəldilmişdi. Beləliklə, Şuranın 4 il ərzində verdiyi 3 qərarla dizelin qiyməti iki dəfəyə yaxın artırılmış oldu.

Bu bahalaşmadan ən böyük zərəri fermerlər görür. Yanacaq balansına görə, Azərbaycanda kənd təsərrüfatında ildə 300 min tona yaxın dizel yanacağı istifadə olunur. Müstəqil ekspertlərin hesablamalarına görə, Tarif Şurasının son qərarı fermerlərin illik yanacaq xərclərini ən azı 35 milyon manat artıracaq. Bu isə kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymət artımını qaçılmaz edir. Ekspertlərin fikrincə, hətta rəsmi statistika belə yanacağın bahalaşmasının ardınca kənd təsərrüfatı məhsullarının maya dəyərinin yüksəlməsini gizlədə bilmir.

Məsələn, 2021-ci ildə dizelin 35 faiz bahalaşmasından sonra 2022–2023-cü illərdə maya dəyəri dənli bitkilər üzrə 19 faiz, xam pambıq üzrə 28 faiz, tərəvəz məhsulları üzrə 36 faiz, üzüm üzrə 11 faiz, şəkər çuğunduru üzrə isə 31 faiz artmışdı. Əlbəttə, bu artımların hamısı yalnız yanacağın bahalaşması ilə bağlı deyildi - digər xərc elementlərinin, o cümlədən dərman preparatlarının və işçi qüvvəsi xərclərinin yüksəlməsi də təsir göstərmişdi. Lakin ekspertlərin hesablamalarına görə, kənd təsərrüfatı xərclərində yanacaq və texniki xidmətin payı orta hesabla 30 faiz təşkil edir. Bu baxımdan yanacağın qiymətinin 10 qəpik artması məhsul vahidini təxminən 3 qəpik bahalaşdırır.

İqtisadçı-ekspertlər kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçı qiymət indeksinin də yanacağın bahalaşması ilə paralel sürətlə artdığına diqqət çəkirlər. İstehsalçı qiymət indeksi fermerin tarladan və ya fermadan satdığı məhsulun topdansatış qiymətlərində baş verən dəyişikliyi göstərir. Bir sıra ölkələrdə bu indekslə yanaşı kənd təsərrüfatı məhsullarının xərc indeksi də ayrıca ölçülür və bu zaman əsas xərc elementlərinin (toxum və əkin materialları, yanacaq, gübrə və pestisidlər, işçi xərcləri və s.) qiymət artımına təsiri daha dəqiq müəyyən edilir.

Ekspertlərin fikrincə, adətən istehsalçı qiymətlərindəki artım, başqa sözlə, xərclərin yüksəlməsi - pərakəndə qiymətlərə 3-6 ay gecikmə ilə təsir göstərir. Məsələn, 2021-ci ildə dizelin 35 faiz bahalaşmasının ardınca 2022-ci ildə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçı qiymət indeksi 16 faiz yüksəlmişdi. 

Halbuki 2019–2021-ci illərdə bu indeks üzrə artım 4-5 faiz intervalında olmuşdu. Sonrakı iki ildə (2023-2024) xərc artımının neqativ təsiri zəiflədikcə indeksdə azalma müşahidə edildi (məsələn, 2024-cü ildə artım 4,7 faizə enmişdi), lakin 2025-ci ildə yenidən 9 faizə yaxınlaşdı. Bu artımda, şübhəsiz ki, 2024-cü ildə dizel yanacağının 25 faiz bahalaşmasının mühüm rolu var.

Beləliklə, son qiymət artımının da aqrar məhsulların bazar qiymətlərinə təsirinə artıq hazırlaşmaq lazımdır. Güman olunur ki, qış-yaz becərmələrində baş verən xərc artımı yay mövsümündə məhsul yığımında öz təsirini göstərəcək.