Hesablama Palatasının 2026-cı ilin dövlət büdcəsinə verdiyi rəydə qeyd olunur ki, bu ilin ilk yarısında fəaliyyət göstərən, yəni real vergi ödəyicilərinin sayı əvvəlki dövrlə müqayisədə 3,3 faiz və ya 6,6 min azalıb.

Hesabatda bildirilir ki, istinad edilən tarixdə real fəaliyyəti olan vergi ödəyicilərinin sayı 191,2 min biznes subyekti olub. Halbuki həmin dövrdə rəsmi qeydiyyatda olan vergi ödəyicilərinin ümumi sayı 1,6 milyona yaxın idi.

Başqa sözlə, qeydiyyatda olan hər 1000 biznes subyektindən yalnız 120-si real fəaliyyət göstərir.
Palatanın rəyi göstərir ki, 2024-cü ilin ilk yarısında qeydiyyatdan keçən vergi ödəyicilərinin 13 faizi fəaliyyət göstərirdisə, 2025-ci ilin eyni dövründə bu göstərici 12 faizə düşüb.

Lakin maraqlı məqam odur ki, Dövlət Vergi Xidməti Palatadan fərqli olaraq “fəaliyyətdə olan vergi ödəyicisi” anlayışından deyil, “aktiv vergi ödəyicisi” terminindən istifadə edir. Qurumun açıqlamasına əsasən, 2025-ci ilin ilk yarısında aktiv vergi ödəyicilərinin sayı təxminən 5 faiz artaraq 800 mini ötüb.

Bununla belə, qanunvericilikdə nə “fəaliyyətdə olan”, nə də “aktiv” vergi ödəyicisi anlayışının aydın meyarı müəyyənləşdirilməyib. Məsələn, qeydiyyatda olan bir vergi ödəyicisi nə qədər müddət fəaliyyətsiz qalmalıdır ki, o, “passiv” və ya “real fəaliyyəti olmayan” hesab edilsin? Bu məsələ hüquqi baxımdan qeyri-müəyyəndir.

Görünür ki, həm Hesablama Palatası, həm də Vergi Xidməti statistik göstəriciləri qurumların daxili meyarları əsasında formalaşdırır. Rəsmi olmayan izahlara görə, vergi orqanları həmin subyektləri “passiv” hesab edir ki, onlar vergi uçotunda qeydiyyatdadırlar, fəaliyyəti dayandırmayıblar, bəyannamələrini təqdim edirlər, lakin müəyyən müddətdir vergi ödənişləri etmirlər. Yəni bu bizneslər faktiki olaraq fəaliyyətsizdir, amma gələcəkdə işə yenidən başlamaq ümidi ilə qeydiyyatlarını ləğv etmirlər.

Bununla yanaşı, başqa səbəblər də var. Bəzi şəxslər güzəştli vergi rejimindən faydalanmaq üçün illik dövriyyəsini 200 min manatı keçməməsi məqsədilə öz adlarına əlavə vergi ödəyiciləri kimi qeydiyyatdan keçirlər və əməliyyatlarını onların üzərindən aparırlar. Məlum olduğu kimi, illik dövriyyəsi 200 min manatı ötməyən ticarət və ictimai iaşə obyektləri mənfəət vergisindən 75 faiz güzəşt alır. Bu hal qeydiyyatda olan, lakin real fəaliyyəti olmayan vergi ödəyicilərinin sayının süni şəkildə artmasına səbəb olur.

Digər tərəfdən, sahibkarlıq statusu olmayan ailə kəndli təsərrüfatları (xırda fermerlər) da aqrar məqsədlərlə kredit götürmək istədikdə bankların tələbi ilə vergi uçotuna düşür və hesab açdırırlar. Lakin kredit alındıqdan sonra faktiki fəaliyyət göstərmirlər. Bu da “kağız üzərində” mövcud olan biznes subyektlərinin sayını artıran amillərdən biridir.

Formal, yəni real fəaliyyəti olmayan vergi ödəyicilərinin bu cür süni artımı ölkədə məşğulluq statistikasını da təhrif edir. Dövlət Məşğulluq Xidməti əmək bazarının monitorinqini apararkən qeydiyyatda olan vergi ödəyicilərini avtomatik olaraq məşğul əhali kimi qəbul edir. Nəticədə, vergi orqanlarının “passiv” hesab etdiyi, amma real gəliri və işi olmayan şəxslər dövlət statistikasında işləyən insanlar kimi görünür.

Beləliklə, işləyənlərin sayı süni şəkildə artır, işsizlərin sayı isə azaldılır. Bu şəxslər rəsmi qeydiyyatda olduqları üçün “işsiz” statusu da ala bilmirlər.

Nəticədə, real gəliri və işi olmayan insanlar nə işsizlik müavinəti, nə də pensiya və tibbi sığorta hüququ əldə edə bilir. Belə bir yanlış hüquqi mexanizm on minlərlə ailəni - xüsusilə də aztəminatlı və yoxsul təbəqəni sosial hüquqlardan məhrum vəziyyətdə qoyur.