Demokratik Təşəbbüslər İnstitutunun (IDI) “Gənc İqtisadçılar” təlimlərinin məzunlarından ibarət araşdırma qrupu Azərbaycanda xarici ticarət əməliyyatlarında iştirak edən subyektlərin üzləşdiyi problemləri analiz edib.

Tədqiqat Dünya Bankının beynəlxalq ticarət üzrə illik “Doing Business” hesabatında əks olunmuş maneələr və yerli sahibkarların sadaladığı problemlər əsasında hazırlanıb. 
Xarici ticarət əməliyyatları tədiqatda aşağıdakı istiqamətlər üzrə təhlil olunub:

- Azərbaycanın xarici ticarətinin əmtəə və coğrafi strukturu;

- bu strukturun dinamikasında son illər baş vermiş dəyişikliklər; 

- “Doing Business”-dəki “Beynəlxalq ticarət” indikatorlu qiymətləndrimə metodologiyası  əsasında  məlumalar;

- idxal və ixrac prosedurlarında – həm sərhəddən buraxılma, həm də sənədləşdirmə prosesində Azərbaycan praktikasının bu sahədə ən yaxşı təcrübəsi olan ölkəylə (Danimarka), eyni zamanda, region ölkələriylə (Türkiyə və Gürcüstan) müqayisəsi;

- yerli sahibkarlardan alınmış rəylər əsasında gömrük rəsmiləşdirməsi zamanı izafi zaman və xərc itikisinə gətirib çıxaran amillər.

Xarici ticarət subyektlərinin fəaliyyətinə maneələrin aradan qaldırılması üçün müəyyən mexanizmlərin təklif edildiyi tədqiqatda aşağıdakı təsbitlər yer alıb:

· Dünya Bankının araşdırmalarına görə, Azərbaycanda xarici ticarət iştirakçılarının sərhəddən keçid xərcləri region ölkələrilə müqayisədə az qala 2 dəfə çoxdur;

· Azərbaycan ixrac sənədləşməsinə sərf olunan zaman  və xərclərə görə Türkiyə və Gürcüstanla müqayisədə daha əlverişsiz durumdadır - sərf olunan zaman Gürcüstanla müqayisədə 16, Türkiyəylə müqayisədə 8 dəfə çoxdur ; sənədləşmə işləri Türkiyədəkindən təxminən 5 dəfə baha başa gəlir; 

· idxal üçün sərhəddən keçidə sərf olunan zaman Gürcüstana nisbətən aşağı olsa da, Türkiyə ilə müqayisədə 7 dəfə çoxdur;

· idxal sənədləşməsinə sərf olunan zaman həm Gürcüstan, həm də Türkiyə ilə müqayisədə 16 dəfə çoxdur;

· idxal sənəsləşməsinə çəkilən xərclər Gürcüstana nisbətən təxminən 10%, Türkiyə ilə müqayisədə təxminən 4 dəfə çoxdur; 

· tədqiqata cəlb olunan ölkələrlə müqayisədə Azərbaycanda ixrac və idxal əməliyyatlarına lazım olan sənədlərin sayı daha çoxdur – idxal üçün Azərbaycanda 7, Gürcüstanda 4, Türkiyədə 5 sənəd; ixrac  üçünsə Azərbaycanda 6, Gürcüstanda 4, Türkiyədə 6 sənəd tələb edilir; 

· xarici ticarət subyektləri sərhəd-gömrük sənədləşməsini daha sürətlə yekunlaşdıra bilsinlər deyə “Yaşıl dəhliz” buraxılış sistemi yaradılsa da, hələ ki bu imkandan  subyektlərin 2%-dən də az hissəsi yararlana bilir;

· məcburi sertifikatlaşdırma tələbi qoyulan malların sayca azaldılmasının vacibliyi prezident sərəncamında da qeyd edilməsinə baxmayaraq, bu sahədə islahat tədbirlərinin həyata keçirilməsi qeyri-müəyyən səbəblərdən ləngiyir;

· idxal üçün sertifikatların alınmasına sərf edilən xərc və zaman kifayət qədər yüksəkdir.

Araşdırma qrupu Azərbaycanda xarici ticarət subyektlərinin üzləşdiyi manelərin aradan qaldırılması üçün aşağıdakıları tövsiyə edib:

· Dünya Bankının “Doing Business” hesabatındakı “beynəlxalq ticarət” indikatoru üzrə ölkənin mövqeyini yaxşılaşdırmaq üçün “Yol Xəritəsi” hazırlanmalıdır; 

· nufuzlu beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qəbul edilən gigiyenik sertifikatlar yerli gömrük sistemi tərəfindən tanınmalıdır; 

·  “Yaşıl dəhliz” buraxılış sistemindən istifadə stimullaşdırılmalıdır.