Artıq bir müddətdir ki, Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının ixracına başlanılıb. Ötən ay isə ilk dəfə olaraq, çox kiçik həcmdə də olsa (960 dollar dəyərində), Ermənistandan Azərbaycana ixrac qeydə alınıb. Yerli mediada yayılan məlumatlara görə, hər iki ölkənin səlahiyyətli şəxsləri yaxın gələcəkdə qarşılıqlı ticarət üçün mümkün məhsul siyahılarını da mübadilə ediblər.

Azərbaycan hazırda əsas ixrac məhsulu olan neft məhsulları ilə Ermənistan bazarına daxil olub. Mayın 1-də parlamentdə çıxış edən deputat Zahid Oruc bildirib ki, yaxın gələcəkdə Azərbaycanın milli məhsulları Yerevanda xüsusi mövqe qazanacaq. Bu kontekstdə əsas sual yaranır: neftdən başqa hansı məhsullar ixrac oluna bilər?

Bu suala cavab vermək üçün Ermənistanın idxal strukturuna və Azərbaycanın qeyri-enerji ixracında əsas yer tutan məhsullara nəzər salmaq kifayətdir. Burada əsas məsələ ixrac olunan məhsul çeşidinin çoxluğu deyil, həmin məhsullar üzrə real ixrac potensialının olub-olmamasıdır. Aydındır ki, idxalçı ölkənin tələbatından asılı olmayaraq, əgər ixracatçı ölkə müəyyən məhsul üzrə ixrac həcmini 3-5 milyon dollardan artıq artıra bilmirsə, Z.Orucun iddia etdiyi kimi, hər hansı bazarda xüsusi mövqe qazanmaq mümkün deyil.

Əvvəlcə Ermənistanın qeyri-enerji idxalında üstünlük təşkil edən əsas mal qruplarına nəzər salmaq lazımdr. Bu kateqoriyaya ölkənin idxal etdiyi bahalı zinət əşyaları və qızıl daxil edilmir.

Ölkənin yerdə qalan və Azərbaycanın qeyri-neft ixracatının hədəfi ola biləcək əmtəə seqmentlərinin ümumi dəyəri 8 milyard dollara yaxındır.

Lakin idxalın strukturuna və dəyərinə baxdıqda aydın olur ki, bu məhsulların böyük hissəsini Azərbaycan özü də idxal edir. Məsələn, Ermənistanın enerji və qiymətli daşlar istisna olmaqla təxminən 8 milyard dollarlıq idxalının 5,5 milyard dolları, yəni 70 faizi cəmi 15 mal qrupunun payına düşür.

Bu qruplara yerüstü nəqliyyat vasitələri (87-ci mal qrupu), avadanlıqlar və mexaniki qurğular (84-cü mal qrupu), elektrik maşınları və avadanlıqları (85-ci mal qrupu), optik və tibbi avadanlıqlar (90-cı mal qrupu), əczaçılıq məhsulları (30-cu mal qrupu), geyim əşyaları (60–64-cü mal qrupları), eləcə də ət və ət məhsulları (2-ci mal qrupu) daxildir.

Bəs Azərbaycanın qeyri-enerji və qeyri-qiymətli daşlar ixracında hansı mal qrupları üstünlük təşkil edir?

Bu sıraya təzə meyvə və tərəvəzlər (7-ci və 8-ci mal qrupları), şəkər və şəkər məmulatları (17-ci mal qrupu), alkoqollu və alkoqolsuz içkilər (22-ci mal qrupu), meyvə-tərəvəzin emal məhsulları (20-ci mal qrupu), tütün (24-cü mal qrupu), qeyri-üzvi kimya məhsulları (28, 29, 31, 32 və 38-ci mal qrupları), plastmas məmulatları (39-cu mal qrupu), pambıq (52-ci mal qrupu), eləcə də qiymətsiz metallar (72, 73, 74, 76 və 78-ci mal qrupları) daxildir.

Bu mal qruplarından alkoqollu və alkoqolsuz içkilər Ermənistanın öz ixracında da mühüm yer tutur. Digər tərəfdən, siyahıda yer alan təzə tərəvəzlər, şəkər, meyvə-tərəvəz emalı məhsulları və qeyri-üzvi kimya məhsulları Ermənistanın idxal etdiyi əsas əmtəələr sırasındadır.

Lakin burada həlledici amil təkcə qarşı tərəfin tələbatı deyil.

Eyni zamanda məhsulların hazırda idxal olunan alternativlərlə müqayisədə daha ucuz və keyfiyyətli olması vacibdir.

Məsələn, hazırda Azərbaycandan neft məhsullarının idxalı Ermənistan üçün nisbətən sərfəlidir. Amma eyni vəziyyət bütün məhsullara aid deyil. Belə ki, Ermənistan şəkəri Rusiyadan hər tonunu təxminən 620–630 dollara idxal etdiyi halda, Azərbaycandan ixrac qiyməti 710 dollar civarındadır.

Ermənistanın da Azərbaycana müəyyən məhsullar ixrac etmək potensialı mövcuddur. Xüsusən idxal statistikasına baxdıqda, bəzi meyvə növləri, diri heyvanlar və metallurgiya məhsulları üzrə Azərbaycan bazarında tələbatın olduğu görünür.

Bu isə məsələnin birtərəfli olmadığını göstərir. Zahid Orucun iddia etdiyi kimi, yalnız Ermənistan kimi kiçik bazarın Azərbaycan üçün açılması xüsusi üstünlük yaratmır. Əgər qarşılıqlı ticarət qurulacaqsa, Ermənistanın özündən az qala 4 dəfə böyük bazar olan Azərbaycanın sərhəd qapıları da onlar üçün açılamalı olacaq.